Năm 2017, Vefa bước vào vùng đất mà nhiều người đã muốn rời bỏ — với một niềm tin giản dị: đất cằn vẫn có thể hồi sinh nếu con người biết lắng nghe và bền bỉ đi cùng tự nhiên.

Ảnh vệ tinh khu vực Hòa Thắng: sắc đỏ cát nổi bật giữa vùng khô hạn.

Nếu mở bản đồ vệ tinh và tìm đến xã Hòa Thắng, điều đập vào mắt không phải màu xanh thẫm của những cánh rừng hay vùng đồng bằng bãi bồi. Thay vào đó là những mảng vàng cam pha đỏ gạch rực lên dưới nắng — sắc màu đặc trưng của một vùng đất nhiều gió, cát và khô hạn. Trên nền ấy, những đốm xanh cây cối hiện ra thưa thớt, chắp vá.

Năm 2017, khi chúng tôi đặt những bước chân đầu tiên đến đây, thực địa còn khắc nghiệt hơn cả hình ảnh nhìn từ vệ tinh.

Vùng đất mà người cắm dùi lâu năm cũng muốn rời bỏ

Hòa Thắng những ngày đầu: đất trống, cát khô và màu xanh còn rất thưa thớt.

Trước mắt chúng tôi là những khoảng đất trống nứt nẻ, những vạt cây bụi xơ xác dưới cái nắng như đổ lửa và những cuộn gió mang theo cát rát mặt. Lớp đất canh tác đã kiệt quệ; nhiều khu vực bị bỏ hoang suốt nhiều năm.

Nhưng chính quãng thời gian ngưng canh tác ấy lại mở ra một lợi thế ban đầu cho định hướng nông nghiệp hữu cơ: trong nhiều năm, vùng đất này không tiếp tục nhận phân bón hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật từ hoạt động canh tác. Điều đó giúp giảm nguy cơ tồn dư từ các đầu vào hóa học gần thời điểm chúng tôi tiếp quản. Dĩ nhiên, đất bỏ hoang không mặc nhiên trở thành đất hữu cơ; để canh tác và chứng nhận, trang trại vẫn phải kiểm nghiệm đất, nguồn nước, đánh giá lịch sử sử dụng đất và tuân thủ đầy đủ thời gian chuyển đổi theo tiêu chuẩn áp dụng.

Người dân địa phương — những người thuộc lòng từng nhịp nắng, từng mùa gió — nhìn chúng tôi bằng ánh mắt vừa ngạc nhiên, vừa ái ngại. Khi nghe ý định cải tạo 11 ha đất cằn thành một trang trại nông nghiệp bền vững, họ thật lòng khuyên:

Đừng làm. Đất này gieo hạt gì xuống cũng cháy rụi. Người ở đây sống mấy đời còn đang dần bỏ đi tìm sinh kế khác, các chú ôm tiền vào đây làm gì?
— Lời người dân Hòa Thắng năm 2017

Họ không chế giễu. Đó là lời khuyên được rút ra từ bao mùa nắng gió và cát bào. Trong mắt họ, chúng tôi là những kẻ “khùng” — những người mang tiền bạc, công sức và nhiệt huyết cắm vào một nơi mà ngay cả người bản địa cũng đã dần buông hy vọng.

Nhưng đằng sau lớp cát đỏ bỏng rát ấy, chúng tôi tin vẫn còn một tiềm năng chưa được đánh thức.

“Mật mã” ẩn trong nắng hạn và đất cát Hòa Thắng

Vì sao Vefa lại chọn một vùng đất gian khó đến vậy để bắt đầu mắt xích đầu tiên cho chuỗi nông sản xuất khẩu?

Câu trả lời nằm ngay trong sự khắc nghiệt của nơi này. Ở nhiều loài cây, điều kiện khô hạn, bức xạ mạnh và thổ nhưỡng nghèo dinh dưỡng có thể kích hoạt các cơ chế thích nghi, làm thay đổi quá trình tích lũy tinh dầu, hợp chất chống oxy hóa và một số hoạt chất sinh học. Tuy nhiên, mức độ thay đổi còn phụ thuộc vào giống cây, kỹ thuật canh tác và thời điểm thu hoạch.

Bụp giấm sinh trưởng trên nền đất cát tại Vefa Farm.

Điều chúng tôi quan sát được qua thực tế là nhiều loại cây thảo dược và cây ngắn ngày trồng tại Hòa Thắng có hương thơm đậm, vị rõ và sức sống bền bỉ. Vùng đất cằn vì thế không chỉ là thách thức; nếu được chọn giống và chăm sóc đúng cách, nó có thể trở thành một “lò luyện” tự nhiên tạo nên bản sắc riêng cho nông sản Vefa.

Muốn làm ra sản phẩm tốt, chúng tôi hiểu rằng mình phải chấp nhận đi con đường khó — nhưng khó khăn thật sự chỉ bắt đầu khi những hạt giống đầu tiên được gieo xuống.

Đòn giáng đầu tiên và những đêm mất ngủ

Lý thuyết là thế, nhưng bắt tay vào làm mới thấy hết sự khắc nghiệt của thực tế. Ngay từ những tháng đầu, chi phí và công sức tại Hòa Thắng cao hơn nhiều so với các vùng canh tác thuận lợi. Trồng được một cây non đã khó; giữ cho cây không bị cát vùi, xói gốc hay cháy lá qua một ngày nắng hạn còn khó hơn.

Khí hậu khắc nghiệt còn kéo theo những “trận chiến” sinh học ngoài dự tính:

• Những “sát thủ” thầm lặng: Có mùa, sâu lông to bằng ngón tay người lớn bò dày trên mặt đất.
• Đêm mất trắng: Bùn đất vừa lắng xuống sau một trận tưới, sáng hôm sau đội ngũ kỹ thuật bước ra vườn và không tin vào mắt mình. Chỉ sau một đêm, đàn rò rọ — loài côn trùng có cánh, thân to bằng hạt đậu — đã tràn qua, ăn trụi từng chiếc lá non.
• Mối nguy rình rập: Rắn hổ mang xuất hiện dưới những vạt cỏ khô hoặc gần ống tưới không phải chuyện hiếm.

Khó khăn chồng chất. Tiền bạc chảy đi mỗi ngày trong khi màu xanh vẫn chưa thể phủ kín trang trại. Có những kỹ sư trẻ đến với đầy nhiệt huyết, nhưng sau vài tháng đối mặt với nắng rát da, điều kiện sinh hoạt thiếu thốn và kết quả không như kỳ vọng, họ lặng lẽ xin nghỉ. Mỗi người rời đi, người ở lại phải gánh thêm phần việc. Giữa đêm tối tĩnh mịch của vùng đất cát Hòa Thắng, câu hỏi “Liệu mình có đang đi đúng hướng?” lại xoáy sâu vào tâm trí những người sáng lập.

Chìa khóa nằm trên đường đi

Trong kinh doanh, chúng tôi có một nguyên tắc đã ăn vào máu: Khi đã chọn con đường mang lại giá trị thật, chúng tôi sẽ đi đến cùng. Đi đến cùng không có nghĩa là bảo thủ bám lấy kế hoạch trên giấy; đó là dũng cảm quan sát, lắng nghe từng phản ứng của đất và cây để điều chỉnh.

Chìa khóa để thành công nằm trên đường đi, chứ không nằm ở vạch xuất phát.

Những bài học đắt giá nhất của Vefa Farm không chỉ nằm trong sách vở nông nghiệp. Chúng được đánh đổi bằng những mùa cây chết, những đêm thức trắng đuổi côn trùng và từng vết chai trên tay người công nhân. Chúng tôi hiểu rằng không thể “chiến thắng” hay khuất phục thiên nhiên Hòa Thắng. Điều có thể làm là học cách thích nghi, nương theo tự nhiên và từng bước trả lại sự sống cho đất.

Nhưng muốn hồi sinh vùng đất này, bài toán sinh tử đầu tiên phải giải là: NƯỚC Ở ĐÂU?

Mời bạn đón đọc Kỳ 2: Cuộc tìm kiếm sự sống dưới lòng đất gần 200 mét